NIK alarmuje: Polskie muzea niegotowe na wojnę. Resort kultury zawodzi w ochronie zabytków

Polskie dziedzictwo narodowe znajduje się w stanie organizacyjnego zawieszenia, a Najwyższa Izba Kontroli bezlitośnie punktuje zaniedbania resortu kultury i dyrekcji muzeów. W obliczu rosyjskiej inwazji na Ukrainę, która diametralnie zmieniła poziom ryzyka geopolitycznego, polskie instytucje kultury operują na nieaktualnych i nierzetelnie opracowanych planach ochrony. Zamiast sprawnego systemu zabezpieczeń, kontrolerzy zastali biurokratyczny marazm, który w razie realnego zagrożenia może doprowadzić do niepowetowanych strat w zasobach o nadzwyczajnej wartości historycznej.

Szczególnie niepokojąco wygląda bilans działań Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Resort nie zapewnił realizacji ani jednego zadania przewidzianego w „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w latach 2023-2026”. Co więcej, urzędnicy wciąż nie wydali kluczowego rozporządzenia określającego podmioty zobowiązane do sporządzenia planów ochrony na czas wojny. Choć przepisy te mają wejść w życie 1 stycznia 2027 roku, brak konkretnych wytycznych już teraz paraliżuje proces przygotowań w najważniejszych placówkach w kraju.

Skandalicznie niski poziom digitalizacji muzealiów to kolejny dowód na brak dbałości o rację stanu w obszarze kultury. Obecnie jedynie około 20 procent zbiorów posiada cyfrowe kopie, co w razie zniszczenia lub kradzieży oryginałów uczyni dokumentowanie strat niemal niemożliwym. Brak wyznaczonych miejsc ewakuacji i ukrycia najcenniejszych obiektów dowodzi, że państwowe instytucje zignorowały lekcje płynące z konfliktów zbrojnych toczących się za naszą wschodnią granicą, gdzie zabytki stają się celowym obiektem ataków.

W państwie dbającym o swoje fundamenty tożsamościowe bezpieczeństwo zbiorów narodowych powinno być priorytetem, a nie dodatkiem do bieżącej polityki resortowej. W naszych materiałach regularnie wskazujemy na konieczność budowy szerokiej odporności państwa na zagrożenia, analizując m.in. to, jak przygotować się na pierwsze godziny kryzysu. Skoro obywatele są zachęcani do zapobiegliwości, tym bardziej należy wymagać jej od instytucji powołanych do ochrony skarbców polskiej kultury, które podlegają rygorystycznym przepisom ustawy o muzeach oraz ustawie o ochronie zabytków.

Kontrola NIK, obejmująca muzea narodowe o szczególnym statusie, celowo nie wymienia placówek z nazwy, by nie ułatwiać zadania potencjalnym agresorom czy przestępcom. Jednak sam fakt, że bezpieczeństwo naszych najcenniejszych zabytków opiera się na papierowych, nieaktualnych procedurach, wystawia fatalne świadectwo decydentom. Bez pilnego wdrożenia realnych mechanizmów ratowniczych i konserwatorskich, polskie dobra kultury pozostaną bezbronne wobec kradzieży, wandalizmu czy skutków ewentualnego konfliktu zbrojnego.